NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ DUNG SAI TRONG CƠ KHÍ

Gia công CNC ?òi h?i ?? chính xác cao, ?? chính xác trong gia công c?a chi ti?t máy ???c th? hi?n b?ng m?c ?? gi?ng nhau v? kích th??c, hình dáng hình h?c, v? trí t??ng quan c?a chi ti?t máy ???c gia công so v?i chi ti?t máy lý t??ng trên b?n v? k? thu?t. T? ?nh h??ng c?a v?t li?u cho ??n quá trình gia công, có nhi?u y?u t? khác nhau có th? gây ra s? khác bi?t trong kích th??c c?a m?i s?n ph?m. ?ây là lý do t?i sao ph?i có dung sai gia công áp d?ng cho các chi ti?t c?n s?n xu?t trong quá trình thi?t k?. Nó là m?t l??ng sai l?ch có th? ch?p nh?n ???c v? kích th??c c?a s?n ph?m.

Trên th?c t?, vi?c gia công b?t k? m?t chi ti?t máy nào có ?? chính xác tuy?t ??i là h?u nh? không th?, ?i?u này có ngh?a là t?t c? các thông s?, tính ch?t k? thu?t ???c ??a trên b?n v? s? chính xác tuy?t ??i ??i v?i chi ti?t máy. Nh?ng h?u h?t là không th? làm ???c vi?c này, do ?ó chúng ta s? d?ng dung sai ?? ?o ?? chính xác c?a chi ti?t.

Khái ni?m v? dung sai

Dung sai ???c ??nh ngh?a nh? là m?t ph?m vi cho phép c?a sai s?, vi?c tính dung sai s? d?a trên hi?u s? c?a kích th??c có gi?i h?n cao nh?t ??i v?i kích th??c có gi?i h?n th?p nh?t. ?i?u này liên quan ??n vi?c thi?t l?p gi?i h?n kích th??c t?i ?a và t?i thi?u cho chi ti?t s?n ph?m và n?u hi?u s? càng nh? thì ?? chính xác trong gia công c?a chi ti?t càng l?n, còn hi?u s? càng l?n thì ?? chính xác c?a chi ti?t s? b? gi?m ?i làm ?nh h??ng tr?c ti?p ??n chi ti?t khi gia công.

Trong gia công c? khí trên máy CNC, dung sai ch? y?u ?? c?p v? các kích th??c tuy?n tính, góc và các kích th??c v?t lý khác. Nh?ng b?t k? ??n v? gì, m?t dung sai c? khí ??u ch? ra m?t ph?m vi ?o có th? ch?p nh?n ???c t? ?i?m c? b?n (giá tr? danh ngh?a).

Trong thi?t k? và gia công, dung sai là ph?m vi thay ??i có th? ch?p nh?n ???c c?a các kích th??c c?a m?t b? ph?n. Dung sai ???c xác ??nh b?i nhà thi?t k? và d?a trên ch?c n?ng, s? phù h?p v? hình th?c c?a b? ph?n. Chúng ??c bi?t quan tr?ng ??i v?i các thành ph?n c?u t?o khác.

• Kích th??c danh ngh?a: Kích th??c lý t??ng c?a chi ti?t.
• Sai l?ch gi?i h?n trên: S? khác bi?t gi?a kích th??c t?i ?a có th? có c?a chi ti?t so v?i kích th??c danh ngh?a.
• Sai l?ch gi?i h?n d??i: S? khác bi?t gi?a kích th??c t?i thi?u có th? có c?a chi ti?t so v?i kích th??c danh ngh?a.
• Tr? s? dung sai: Là giá tr? mô t? l??ng bi?n thiên t?i ?a gi?a kích th??c gi?i h?n nh? nh?t và kích th??c gi?i h?n l?n nh?t.
• V? trí mi?n dung sai: Ph?m vi cho phép thay ??i kích th??c danh ngh?a c?a chi ti?t, mi?n dung sai có th? n?m trên, n?m d??i ho?c c? hai phía c?a ???ng bi?u di?n kích th??c danh ngh?a c?a chi ti?t.
• C?p dung sai: Chênh l?ch t?i ?a gi?a kích th??c cho phép và kích th??c danh ngh?a.

Các lo?i dung sai c? khí

– Dung sai gi?i h?n

Dung sai c? khí v? gi?i h?n là các giá tr? hai chi?u xác ??nh ph?m vi ch?p nh?n ???c c?a m?t th? nguyên. Gi?i h?n trên quy ??nh kích th??c t?i ?a có th? ch?p nh?n ???c trong khi gi?i h?n d??i ch? ??nh kích th??c t?i thi?u có th? ch?p nh?n ???c.

B?t k? giá tr? nào ? gi?a hai giá tr? này ??u có th? ch?p nh?n ???c 0,55 – 0,65 mm là m?t ví d? v? dung sai gi?i h?n. V?i 0,55 mm là gi?i h?n trên và 0,65 mm là gi?i h?n d??i.

– Dung sai ??n và song ph??ng

Dung sai ??n là dung sai trong ?ó ch? cho phép m?t h??ng thay ??i so v?i kích th??c ?ã ch? ??nh. H??ng có th? là d??ng ho?c âm (c?ng ho?c tr? giá tr? ???c ch? ??nh). M?t ví d? v? dung sai ??n ph??ng là 1,5 mm +.000 / -. 005.

?i?u này có ngh?a là kích th??c có th? l?ch cao t?i 1,505 mm. Nh?ng không ???c th?p h?n b?t k? giá tr? ???c ch? ??nh ban ??u là 1,5 mm.

Trong dung sai ??n ph??ng, gi?i h?n thay ??i trên ho?c d??i kích th??c c? b?n c?a ??i t??ng. Nh?ng trái l?i, trong dung sai song ph??ng, gi?i h?n thay ??i trên và d??i kích th??c c? b?n c?a ??i t??ng.

Trong các ngành công nghi?p, dung sai ??n ph??ng ???c s? d?ng r?ng rãi vì có th? d? dàng h?n ?? tính toán ch? theo m?t h??ng.

– Dung sai hình h?c 

Dung sai hình h?c là m?t h? th?ng v??t tr?i, khó h?n so v?i h? th?ng ?o kích th??c và dung sai tiêu chu?n (SD&T). Nó không ch? cung c?p kích th??c và dung sai c?a m?t b? ph?n. Mà còn xác ??nh ??c tính hình h?c chính xác c?a b? ph?n mà dung sai áp d?ng,

Trong khi SD&T ?? c?p ??n hình d?ng thì kích th??c hình h?c và dung sai ?o l??ng (GD&T) còn r?ng h?n. Bao g?m c? các ??c ?i?m hình h?c nh? ?? ph?ng, v? trí th?c và ?? ??ng tâm.

– Dung sai l?p ghép

Dung sai l?p ghép bao g?m 2 hay m?t s? chi ti?t ph?i h?p nhau m?t cách c? ??nh (ví d? ?ai ?c v?n ch?t vào bulông) ho?c di ??ng (ví d? pittông trong xi lanh) t?o thành m?t m?i ghép. B? m?t l?p ghép là b? m?t bao b? ngoài và b? m?t b? bao bên trong.

Cách bi?u di?n dung sai c? khí trên b?n v? k? thu?t

– Bi?u di?n dung sai kích th??c trên b?n v? chi ti?t

Trên b?n v? chi ti?t, dung sai c? khí kích th??c ???c ghi theo m?t trong ba d?ng sau:

• Ghi kích th??c ??nh ngh?a, mi?n dung sai và c?p chính xác.

Ví d?: ?50n7, ? 120H8,…

• Ghi kích th??c danh ngh?a kèm theo sai l?ch trên và sai l?ch d??i.

• Ho?c n?u sai l?ch trên, ho?c sai l?ch d??i b?ng 0 thì không ghi s? 0. N?u c? sai l?ch trên và sai l?ch d??i có giá tr? tuy?t ??i b?ng nhau thì ghi: Ví d? 50 +- 0.02

– Bi?u di?n dung sai các y?u t? hình h?c

Dung sai c? khí hình h?c ki?m soát

• Hình d?ng.
• H??ng.
• V? trí.

Theo TCVN 5906:1995, ch? d?n dung sai hình d?ng và v? trí các b? m?t trên b?n v? g?m có các ký hi?u quy ??c, tr? s? sai l?ch và ký hi?u b? m?t so sánh A, B. Các ch? d?n này ???c th? hi?n trong khung hình ch? nh?t. Khung này ???c chia ra hai hay nhi?u ô.

Th? t? các ô

Trong ?ó theo th? t? t? trái sang ph?i là:

• Ô th? nh?t: Ký hi?u dung sai.

• Ô th? hai: tr? s? dung sai cùng ??n v? v?i kích th??c danh ngh?a. V?i kích th??c tròng hay tr?c d?u phi ? tr??c giá tr? dung sai.

• Ô th? ba: ghi ký hi?u chu?n b?ng ch? cái in hoa trong tr??ng h?p c?n thi?t.

Quy t?c ghi dung sai trên b?n v?

Các ???ng d?n nét li?n m?nh ???c dùng ?? n?i khung hình ch? nh?t v?i ph?n t? ghi dung sai. Cu?i ???ng d?n có m?i tên ch? vào ho?c cu?i ???ng d?n có tam giác tô kín và ???c ??t l?i

• N?u dung sai thu?c ???ng hay m?t ?ó thì ???ng bao hay ???ng kéo dài s? ???c dùng.

• Dùng ???ng kích th??c kéo dài c?a ???ng kính khi dung sai liên quan ??n ???ng tr?c hay m?t ph?ng ??i x?ng c?a ph?n t? ghi kích th??c.

• Khi khung ch? nh?t không th? n?i ???c v?i m?c chu?n thì dùng ch? hoa ?? ký hi?u m?c. Ch? hoa ?ó c?ng ???c ghi trong hình ch? nh?t liên quan. Dùng các ch? hoa khác nhau ?? ký hi?u các m?c chu?n khác nhau.

• N?u c?n ghi dung sai cho m?t ?? dài xác ??nh thì kích th??c ?? dài ?ó ???c ghi sau tr? s? dung sai và phân cách b?ng m?t g?ch nghiêng “?”.

Dung sai c? khí là m?t trong nh?ng thông s? c? b?n c?n n?m rõ trong ngành gia công c? khí nói chung và gia công CNC nói riêng.